Kutsal İkonların Koruyucuları: Tekno-Fetişizm, iOS 27 ve Silikon Vadisi Stockholm Sendromu

Tebrikler! Yine yılın o malum dönemi geldi ve trilyon dolarlık teknoloji dükalıkları, ellerindeki "yeni emojiler, yapay zekâlı çamaşır ipleri ve köşesi biraz daha yuvarlatılmış titanyum kasalar" mukaddesatını vitrine çıkardı. Ve tabii ki, o muazzam dijital ayin gecikmedi: iOS 27 duyuruldu. Hemen ardından da henüz birkaç yıl önce "dünyayı değiştiren kuantum sıçraması" diye böbrek fiyatına satılan cihazların fişi, "teknik yetersizlik" bahanesiyle sessizce çekildi.

Fakat bu yazının asıl konusu Apple’ın sinsi planlı eskitme taktikleri değil. Bu yazının konusu; o parlak mağaza camlarının arkasındaki kırbacı "inovasyon" diye yalayan, efendisinin şatosunu tarladaki kölelere karşı savunan, her finansal gasbı rasyonalize etmek için entelektüel taklalar atan o aşırı fedakâr, aşırı vizyoner kitle: Tekno-Fetişistler ve Fanboylar.

Karşımızdaki bu kitle, sermayenin rıza üretim mekanizmasında o kadar kusursuz birer "gönüllü asker" haline gelmiş ki, celladına aşık olmakla kalmayıp celladın ip faturasını bile rasyonel gerekçelerle savunuyorlar. Gelin, tekno-fetişist cenahın ufkumuzu açan o meşhur savunma argümanlarını ve içerdikleri trajik mantık hatalarını "Kutsal Fanboy Safsataları Sözlüğü" başlığı altında tek tek masaya yatıralım.

Kutsal Fanboy Safsataları Sözlüğü: İllüzyonlar ve Gerçekler

Safsata 1: "90’larda da 'İnternet Geldi Basılı Medya Öldü' Diyorlardı, Ölmedi. İnsanlar Adapte Oldu, Kimse Bir Gecede İşsiz Kalmadı."

• Kategori: Yanlış Analoji (Elmalar ile Uranyumu Kıyaslamak)

• Fanboyun Hülyası: Teknolojik dönüşümler her zaman yumuşaktır, pazar kendi kendine dengelenir, eskiyen meslekler yerini tatlış yeni mesleklere bırakır.

• Aslında Olan: 90’lardaki internet devrimi, bir mecranın ve altyapının değişmesiydi. Gazete kağıttan web sitesine taşındı; bu süreç matbaacıyı azalttı ama dijital gazeteciyi, web geliştiricisini yarattı. En önemlisi: İçeriği ve kodu üreten şey hâlâ insan beyniydi (kol emeğinden zihin emeğine geçiş). Bugünkü yapay zekâ ve yazılımsal tekno-feodal kuşatma ise bir altyapı değişimi değil, insan zekasının ve bilişsel emeğinin doğrudan tasfiye edilmesidir. Şirketler, sizin geçmişte ürettiğiniz açık kaynaklı kodları ve tasarımları çalarak eğittiği modellerle sizi ikame ediyor. Figma örneğinde olduğu gibi, geriye dönük işletim sistemi desteğini bir gecede keserek tasarımcıyı felç eden bir düzenden bahsediyoruz. Geçmişteki analog-dijital geçiş yumuşaklığını, bugünün insan aklını çöpe atan tekelci yapısıyla bir tutmak, sadece kronolojik bir cehalettir.

Safsata 2: "Teknolojiye Sahip Olmanın Artıları ile Eksilerini Terazinin Kefelerine Koyup Tartmak Gerekiyor. Artısı Fazla, O Yüzden Küçük Şeylere Takılmayın."

• Kategori: Utangaç Teslimiyet ve Daha Büyük İyilik Safsatası

• Fanboyun Hülyası: Madem harika filtrelerle fotoğraf çekebiliyorum, o halde şirketin beni dolandırmasına, cihazımı sabote etmesine ve mülkiyet haklarımı gasp etmesine göz yumabilirim.

• Aslında Olan: Mark Fisher’ın "Kapitalist Realizm" dediği şey tam olarak budur: Sistemi o kadar alternatifsiz görmektir ki, suçunu bile "ilerlemenin bedeli" diye kabullenirsin. Arabaların icat edilmiş olması ve hayatımızı kolaylaştırması, otomobil üreticilerinin her 4 yılda bir arabamızın motorunu uzaktan kumandayla patlatarak bizi yeni model almaya zorlama hakkını meşrulaştırır mı? "Teknoloji yararlıdır" önermesi, "Tekno-şirketlerin işlediği bilinçli eskitme suçları kutsaldır" sonucunu doğurmaz. Siz terazinin kefesine "konforu" koyuyorsunuz, sermaye ise diğer kefeye sizin dijital egemenliğinizi koyup hafifletiyor.

Safsata 3: "Bir Ayakkabı Alıyorum, 7-8 Sene Giyiyorum. 'Bunun Tabanı Değişse Ne Güzel Olur' Yaklaşımı O Ayakkabının Su Geçirmesine ve Mantar Yapmasına Sebep Olur. Modülerlik Teknolojiye Uymaz."

• Kategori: Kurban Olduğu Düzeni Evrensel Kanun Sanma Safsatası

• Fanboyun Hülyası: Bir şey tamir edilirse veya parçası değişirse mutlaka bozulur, en iyisi tek parça (ve tamir edilemez) kalmasıdır.

• Aslında Olan: Bu argüman, planlı eskitmeyi savunmak için, planlı eskitmenin kurbanı olmuş başka bir endüstriyi örnek gösterme trajedisidir. Endüstriyel kapitalizmden önce, kaliteli ayakkabılar (Goodyear-welted dikiş tekniğiyle) ömürlük üretilirdi. Tabanı aşındığında kunduracıda değiştirilir, derisi yağlanır ve evladiyelik giyelirdi; ne su geçirirdi ne de mantar yapardı. Bugün ayakkabı sektörünün de seni "kullan-at" kalitesizliğine mahkum etmiş olmasını doğanın değişmez bir fizik kanunu sanman, rıza üretiminin ne kadar kusursuz çalıştığının kanıtıdır. Sana tamir edilemez plastikler satıyorlar ve sen buna "mühendislik harikası" diyorsun.

Safsata 4: "Modüler veya Demokratik Olursa Cihazın Stabilitesi ve Su Geçirmezliği Ne Olacak? En İhtiyacım Olduğu Anda Cihazın Çalışmaması Riskini Alır mıyım?"

• Kategori: Sahte İkilem (Ya Köle Ol ya da İlkel Kal)

• Fanboyun Hülyası: Sadece her yeri kapalı, içi yapıştırılmış, tek bir şirketin kontrolündeki cihazlar kararlı ve güvenli çalışabilir.

• Aslında Olan: Dünyadaki en ağır, en stabil profesyonel işlerin (NASA simülasyonlarından Hollywood kurgularına kadar) yapıldığı masaüstü bilgisayarlar ve sunucular %100 modülerdir. RAM'ini, ekran kartını, işlemcisini kendin seçersin ve bu cihazlar çökmeden yıllarca çalışır. Modülerlik istikrarsızlık getirseydi, dünyanın dijital altyapısını taşıyan Linux sunucu odaları tek parça Apple bilgisayarlarla dolu olurdu. Sizin "stabilite" dediğiniz şey, gardiyanın size iyi davranmasıdır; bizim istediğimiz ise hapishaneden çıkmaktır.

Safsata 5: "Modüler Telefon İyi Olsaydı Zamanında O Proje Tutardı. Demek ki Pazarın İhtiyacı Bu Değil, Alternatifi Yok."

• Kategori: Piyasa Darvinizmi Yanılgısı ve Enformasyon Körlüğü

• Fanboyun Hülyası: Serbest piyasa her zaman en iyi, en rasyonel ürünü öne çıkarır. Eğer modüler sistemler çalışsaydı, bugün pazarın lideri olurlardı.

• Aslında Olan: Kapitalizmde bir ürünün piyasaya hakim olması onun teknolojik olarak en iyisi olduğunu değil, sermayenin kâr döngüsünü en iyi koruyan ürün olduğunu gösterir. Google’ın zamanında Dave Hakkens'ın Phonebloks fikrinden esinlenerek başlattığı Modüler Telefon projesini rafa kaldırma sebebi teknik imkansızlık değildi; bu projenin akıllı telefon pazarındaki o kutsal "her yıl milyarlarca dolar taze para saçma" döngüsünü tamamen baltalayacağını fark etmesiydi. Eğer bir telefonun sadece bozulan parçasını değiştirerek 15 yıl kullanabiliyorsanız, tekno-devler sonraki çeyrekte kime, ne satacaktır? Sermaye, kendi bindiği dalı kesen uzun ömürlü teknolojileri piyasadan siler veya daha doğmadan katleder. Dünyada en çok satan yiyeceğin fast-food olması, onun en kaliteli ve sağlıklı besin olduğunu mu gösterir?

Yazılım Kelepçelerinin Anatomisi: Figma, M1 ve Tescilli Dolandırıcılık Tiyatrosu

Gelelim şu meşhur "+2-3 sene daha gidiyor" avuntusuna. Bugün bulut tabanlı çalışan ve tüm tasarım/yazılım dünyasını esir alan Figma gibi araçlar, arkasındaki tekno-kartelle o kadar uyumlu çalışıyor ki, işletim sisteminiz üreticinin yapay takvimine takılıp bir tık eski kaldığı an sizi ekosistemin dışına fırlatıyor. Telefonunuz fiziksel olarak çalışıyor, ekranı pırıl pırıl ama işinizi yapamıyorsunuz.

Daha trajiği, Apple 2020'de M1 çipini tanıttığında tapınan tekno-fetişistler, bugün Apple'ın bizzat kendi ürettiği yapay zekâyı (Apple Intelligence) M1 işlemcilere bilerek vermemesini bile alkışlayacak haldeler. M1 hâlâ o kadar güçlü ki, sizi mağazaya koşturamıyor; bu yüzden önüne "yapay zekâ" barajını yazılımla dikiyorlar.

Bu durum size "teknolojik bir zorunluluk" gibi geliyorsa, gelin rekabet kurumlarının kestiği cezalara, yani kartelin resmi sabıka kayıtlarına bakalım:

• Apple ve "Batterygate": Eski iPhone’ları kullanıcıdan gizli yavaşlattığı için Fransa’dan 25 Milyon Avro, İtalya’dan 10 Milyon Avro ceza yedi; ABD'de ise 500 Milyon Dolar tazminat ödemeyi kabul etti.
• Samsung: Galaxy Note 4'leri yeni model satmak için kasıtlı yavaşlatmaktan İtalya'da mahkum oldu.
• Yazıcı Kartelleri (HP, Epson, Canon): İçinde daha mürekkep varken "kartuş bitti" uyarısı veren gizli yazılım kodları yüzünden küresel soruşturmalar geçirdiler.

Siz hâlâ lansmanlarda havada uçuşan "çevre dostuyuz, karbon nötrüz" yalanlarına inanıp alkış tutun; adamlar çalışan cihazınızı yazılımsal suikastla öldürürken arkada milyarlarca dolarlık e-atık dağları yaratıyorlar.

Gerçek Teknolojik İlerleme: "Yok" Denilen Alternatif Ekosistem

Tekno-fetişistlerin en büyük yanılgısı, kapitalizmin sınırları dışında hiçbir şeyin üretilemeyeceğine inanmalarıdır. Oysa Silikon Vadisi'nin devasa reklam panolarının arkasında, kullanıcıya mülkiyet haklarını iade eden, tamir edilebilir ve özgür donanım/yazılım projeleri çatır çatır çalışıyor. Fanboyların "aslında yok ki" dediği o paralel evrenin somut kaleleri:

Modüler ve Özgür Telefonlar

• Fairphone: Akıllı telefon pazarının kullan-at modeline çekilen en büyük resttir. %100 modülerdir. Ekranı mı kırıldı, bataryası mı eskidi? Kutusundan çıkan küçük tornavidayla parçayı kendiniz sipariş edip 5 dakikada değiştirirsiniz. Su da geçirmez, stabil de çalışır. https://www.fairphone.com
• Shiftphones: Almanya merkezli bu modüler telefon projesi de çevre dostu, tamamen tamir edilebilir ve adil ticaret (fair-trade) standartlarına uygun donanımlar üreterek kapitalist yağmaya alternatif sunuyor. https://www.shiftphones.com
• PinePhone (Pine64): Arkasında donanımsal gizlilik anahtarları (kill-switches) barındıran, içine istediğiniz Linux dağıtımını kurabileceğiniz, ana kartına kadar açık kaynaklı gerçek bir özgürlük aracıdır. https://www.pine64.org

Modüler ve Açık Donanım Bilgisayarlar

• Framework Laptop: Bilgisayar sektörünün Apple'a verdiği en rasyonel cevaptır. Anakarta lehimli RAM ve depolama saçmalığına son verir. İstediğiniz portu (Type-C, HDMI, kart okuyucu) lego gibi kendiniz takıp çıkarırsınız. Ana kartı (CPU) eskidiğinde sadece ana kartı değiştirip kasanızı ve ekranınızı korursunuz.https://frame.work
• MNT Reform: Tamamen açık kaynaklı donanım şemalarına sahip, mekanik klavyeli, trackball'lu ve her hücresi kullanıcı tarafından özelleştirilebilen, tekelci şirketlerin casus yazılım çiplerinden arındırılmış bağımsız bir bilgisayar mimarisidir. https://mntre.com

Mikrodan Makroya: Kafesinin Parmaklıklarını Öven "Ev Köleleri"

Açık kaynakçılar ve dijital egemenlik savunucuları bu çarkı ifşa ettiğinde fanboy hemen o korumacı refleksle bağırır: "Çok mikrodan bir anda çok makroya zıplıyorsun!" Kapitalizm tam olarak bunu ister işte. Sen sadece elindeki ekranın 120Hz akıcılığına (mikro) odaklan; arkada Kongo’daki madenlerde o cihazın bataryası için köle gibi çalıştırılan çocukları, Afrika’daki e-atık gettolarını (makro) düşünme. Noktaları birleştirme ki çark dönmeye devam etsin.

Teknoloji sektöründe çalışan ve bu düzeni ateşli şekilde savunan yazarlar ve yazılımcılar, dijital plantasyonun "ev köleleri" gibidir. Tarladaki kölelerden biraz daha iyi beslendikleri, altlarına güzel bilgisayarlar ve yüksek kurla maaşlar verildiği için efendinin şatosunu canla başla korurlar. Başka bir dünyanın, yani bilginin ve teknolojinin halka ait olduğu demokratik bir modelin hayalini bile kuramazlar; çünkü o vizyon, onların konforlu kafeslerini sarsar.

Son Perde: Geleceğin "Gereksiz Sınıfı" İçin Kapanış Saati

Sevgili tekno-fetişistler, "işim görülsün yeter" konforculuğunun sadık cemaati; aslında takım tutar gibi savunduğunuz bu tekelci ekosistemlerin en trajik kurbanı sizlersiniz. Nitelikli beyaz yakalı zekanızla övündüğünüz, her yıl binlerce dolar bayılarak aldığınız o cihazların size göndereceği işten çıkarma bildirimini okuyacağınız o güne çok az kaldı.

Tarih boyunca teknolojik ilerleme hep kas gücünün yerini aldı ve insanlık hep o teselliye sığındı: "Makineler kaslarımızı alıyor ama zekamız bize ait, yeni işler yaratırız." 90'larda internet geldiğinde de bu oldu. Sizler kod yazdınız, tasarımlar yaptınız ve kendinizi o makro yıkımın dışında korunaklı bir burjuvazi olarak gördünüz.

Ancak bugün savunduğunuz o tekelci yapay zekâ ve teknoloji kurgusu, insanlık tarihinde ilk kez "zeka gerektiren, nitelikli zihinsel emeğin" yerini alıyor. Nick Snricek'in "Platform Kapitalizmi" veya Yanis Varoufakis'in "Tekno-Feodalizm" dediği bu yeni düzende, egemen sınıflar için artık geniş halk kitleleri "sömürülecek işçi sınıfı" bile olmayacak; Yuval Noah Harari'nin deyimiyle "gereksiz ve önemsiz sınıf" (the useless class) haline geleceksiniz.

Efendinin şatosunu korurken hayranlıkla izlediğiniz o "stabilite" ve "muazzam optimizasyon", aslında sizin tasfiyenizin kusursuzlaştırılmasından başka bir şey değil. Yarın o tapındığınız şirketler sizi işsiz bıraktığında, o çok övündüğünüz nitelikli beyaz yakalı zekanız, gettolardaki teknolojik çöplüklerde hiçbir işe yaramayacak. Çağınız bitti, farkında değilsiniz.

Başka Bir Dünya Düzeni Mümkün (Butik Mağazalarda Satılmıyor)

Teknolojik ilerlemenin insanı işsiz, aç ve çaresiz bıraktığı tek model kapitalizmdir. Bilimsel ve teknolojik gelişmeler tekelci şirketlerin kâr hırsından arındırılıp insanlığın ortak mirası (Dijital Müşterekler) haline getirildiğinde, bambaşka bir dünya kurgusu mümkündür:

• İnternetin Kendisi: Kamu fonlarıyla, bilim insanlarının özgürce veri paylaşması için açık bir protokol (TCP/IP) olarak kuruldu. Eğer internet bugün Apple veya Microsoft tarafından icat edilseydi, muhtemelen her web sitesine girmek için aylık abonelik ücreti ödüyor olurdunuz.

• Özgür Yaşam Alanı: Bugün açık kaynak dünyası, tekellerin kurduğu bu bağımlılık ağına karşı muazzam bir evren inşa etmiş durumda. Şirketlerin çöpe attığı bilgisayarlar GNU/Linux (Mint, Ubuntu, Debian) ile canlanıyor; iCloud yerine evinizde kurduğunuz Nextcloud verilerinizi koruyor; X veya Instagram yerine merkeziyetsiz Mastodon ve Pixelfed algoritmik manipülasyonu reddediyor.

Yapay zekâ ve otomasyon zihinsel rutin işleri üstlendiğinde, bu durum insanları açlığa mahkum etmek için değil; insanlığı haftada 40 saatlik kölelikten kurtarmak için kullanılabilir. Üretim süreçleri, reklam ajanslarının pompaladığı yapay tüketim çılgınlığına göre değil; toplumun gerçek ihtiyaçlarına ve gezegenin ekolojik sınırlarına göre rasyonel şekilde planlanabilir.

Artık gardiyanın ne kadar kibar, hapishane parmaklıklarının ne kadar "stabil" ve parlak olduğunu övmeyi, geçmiş nostaljisiyle bugünün finansal gaspını aklamayı bırakın. Önümüzdeki dönemeçte ya bu tekelci şirketlerin sizi mahkum edeceği "gereksiz ve önemsiz sınıf" olmayı kabul edeceksiniz ya da teknolojinin mülkiyetini halka iade eden o büyük uyanışın bir parçası olacaksınız. Kafesiniz ne kadar konforlu olursa olsun, parmaklıklar ardında olduğunuz gerçeğini değiştirmez. Uyanın, birleşin ve dijital egemenliğinizi geri alın!

https://bilgimusterekleri.org/tr/blog/tekno-feodalizmin-gorunmeyen-kelepceleri-yazilim-odakli-eskitme-ve-dijital-serflige-karsi-isyan-rehberi/